FM39hz

Tự do và cái giá của tự do

Cập nhật:
Mục lục

Tại sao lại là Attack on Titan?

Trước hết, tôi phải thừa nhận, tôi tìm đến AoT để xác minh một sự khó chịu của bản thân. Qua những bài review, tôi có cảm giác tác phẩm đang nói về con người và thế giới theo một cách mà mình không ưa cho lắm. Nhưng review vẫn chỉ là review, trước khi khó chịu với Isayama, tôi cần biết thứ mình đang khó chịu thực sự nằm trong tác phẩm, hay chỉ là tôi không thích cách diễn giải của những nguồn thứ cấp.

Từ đó tôi mới đặt AoT cạnh Tokyo Ghoul. Hai tác phẩm có một khởi điểm khá giống nhau, ấy là máu và thịt, là ăn và bị ăn, trả thù và bị trả thù. Thứ được gọi là quái vật ban đầu được nhận biết qua sự thù địch trong chuỗi thức ăn. Rồi nhân vật chính cũng trở thành thứ quái vật ấy, khiến cái ranh giới tưởng rất dễ chỉ ra kia bắt đầu trở nên mờ mịt.

Và từ đây, chúng có hướng đi khác nhau. Tôi cho rằng, TG tầm thường hóa bi kịch để vĩ đại hóa nỗ lực của từng con người, nhưng không sử thi hóa chính con người đó. AoT thì có xu hướng làm điều ngược lại.

Tầm thường hóa bi kịch, với tôi, tức là coi nó không đặc biệt. Nó chỉ là điều bình thường, đã tồn tại trong tự nhiên, chẳng phải thứ siêu hình gì đó. Việc một người đau khổ không khiến đời sống của họ thật hơn cuộc sống của một kẻ đang hạnh phúc. Ghoul sinh ra đã phải ăn thịt người, phải giằng xé với cái cơ chế sinh học ấy, rồi còn phải tìm cách sống, sống cái kiếp vừa là kẻ đi săn vừa là con mồi. Bi kịch bắt đầu từ những điều căn bản như vậy, từ những điều tầm thường nhất. Nó ở đó, nhưng nó không có bản chất là phải ở đó. Titan thì, well, nó không bắt nguồn từ sinh học, nó là công cụ chính trị, phải chứ?

Cơ cấu của TG khác với AoT, và đó là 1 trong những điều khiến tôi đánh giá như vậy. Kaneki, trước hết bị đặt về phía ghoul. Cậu ta căm ghét cái cơ thể sinh học ấy, nhưng lại dần thấu hiểu loài ghoul. Sau đó, cậu ta trở thành thanh tra, đứng ở đúng vị trí kẻ tiêu diệt ghoul, và sau cùng, chọn làm kẻ đi giữa 2 thế giới. Với tôi, đây là vùng xám thực sự. Cấu trúc nội tại của xung đột tới từ sinh học, nên xét theo tiêu chí world building, nó nhất quán.

AoT thì đi từ chỗ Eren là chính diện, rồi lật cậu ta sang phản diện. Các phe của con người được gộp lại để chống Eren, còn Eren lúc này trở thành kẻ đối địch tuyệt đối. Mọi thứ ở đây đều mang cấu trúc sắp đặt chính trị. Về plot thì nó nhất quán, nhưng world building lại khù khoằm, và khiến cả cấu trúc bị nhị nguyên hóa. Một kẻ đổi từ cực này sang cực kia, cần 1 kẻ thù chung để khiến loài người hợp sức, tôi không gọi đó là vùng xám được.

Bi kịch không tự cấp cho người trải qua nó một hộ chiếu đẹp, cũng chẳng khiến người kết thúc với nó, hay nói đúng hơn, kết thúc câu chuyện với nó trở nên vĩ đại và sử thi hơn. Một cuộc trả thù sinh ra cuộc trả thù khác vẫn là chuyện những người cụ thể làm với nhau. Từ đó tới việc nói rằng con người vốn như vậy, thế giới vốn như vậy, ta đã đi qua những đâu, đã bỏ sót điều gì? Tôi cảm thấy AoT đang trao cho bi kịch nhiều quyền hơn mức nó xứng đáng có trong 1 tác phẩm vốn đặt chữ tự do lên làm chủ đề.

Bi kịch cần hùng vĩ và hoành tráng tới đâu?

Trước khi hóa Rồng, Kaneki đã bị đánh bại, theo nghĩa đen là không còn đủ tứ chi. Cơ thể nát bấy, những con người tự nguyện đi theo cậu ta, thành viên đội 0, cũng chết và được đem thủ cấp tới trước mặt cậu ta. Và cậu ta chọn ăn đội Oggai, trườn như 1 con rết, lết tới và tiêu diệt. Furuta gài bẫy, còn Kaneki là kẻ bước qua lằn ranh mà chính cậu ta đã giữ từ đầu. Rồi Rồng càn quét thành phố, giết những người… chẳng có liên quan mấy trong cuộc đối đầu ấy.

Trong thảm họa Rồng, Kaneki gặp Rize trong đầu mình, và cuộc đối chất ấy làm hỏng câu chuyện đẹp mà cậu ta vẫn kể về bản thân. Câu hỏi lại quay về điều Kaneki thực sự muốn, được ai đó cần đến, thứ vốn vẫn nấp sau những lời bảo vệ người khác. Furuta là kẻ bày ra cái bẫy, nhưng kẻ nào đã đặt chân vào? Hắn có cần phải tự lội xuống biển máu ấy, để trở về, hay không?

AoT cũng đưa Eren tới trước Ramzi. Cậu ta khóc, cậu ta xin lỗi. Và rồi tới hình ảnh tự do trên mây nằm cạnh những cơ thể bị giẫm nát bên dưới. Mây và máu, trời với đất. Tôi hiểu tại sao người ta nhớ cảnh ấy. Nhưng Ramzi còn có một đời sống không thuộc về giấc mơ của Eren. Khi cái chết của cậu bé được đặt cạnh giấc mơ ấy, ta nhìn thấy Ramzi được bao nhiêu? Hay ta thấy trớ trêu và mâu thuẫn nội tâm trong Eren?

Cả thành phố bị Rồng càn quét cũng đâu thiếu những hình ảnh kinh hoàng. Tôi có thể nhìn vào thảm họa ấy, rồi nhìn vào điều Kaneki hiểu về mình, mà chẳng cần xem nỗi đau của cậu ta như một điều khiến câu chuyện lớn lao hơn. Với AoT, tại sao cái vẻ bi thảm của người gây ra thảm họa lại được đặt sát những người đang chết đến vậy?

Rồi còn cái motif “vừa là nạn nhân vừa là kẻ thủ ác”, “từ nạn nhân trở thành kẻ tội đồ”. Một kẻ đã gặp phải và đã gây ra điều gì, cứ nhìn vào những việc ấy không đủ sao? Tôi không thấy có gì đáng đánh giá cao ở việc gắn thêm 1 cái tag lên mặt nhân vật, rồi dùng nó để gọi một câu chuyện là phức tạp. Nhìn thấy một người từ nhiều phía có buộc tôi phải chấp nhận cái hình tượng mà tác phẩm muốn dựng từ người đó không?

Những kẻ khác, họ đâu cả rồi?

AoT, sau đó có đưa người xem sang Marley. Ta thấy Gabi sống giữa những người từng yêu quý Sasha, người cô vừa giết. Kaya thì chỉ muốn trả thù. Cha Sasha muốn đám trẻ ra khỏi khu rừng mà người lớn đã đưa chúng vào. Nếu đã nhìn tới đây, tại sao lại vội dùng một vòng lặp hận thù, để tỏ ra sâu sắc?

Những kẻ từng giết đồng đội của nhau, giờ ngồi quanh đống lửa, tìm cách ngăn chặn thảm họa Rung chấn. Jean vẫn có thể muốn một cuộc sống dễ chịu, Hange vẫn biết Paradis sẽ còn bị đe dọa. Tôi không cần họ phải biết trước hòa bình sẽ kéo dài được bao lâu, cũng chẳng cần việc họ làm phải cứu được cả thế giới mãi mãi. Nhưng, chỉ trong bi kịch lựa chọn mới quan trọng thôi sao? Từng ngày, từng giờ, không kẻ nào cố gắng để không chọn sai sao?

Levi từng phải chọn cứu Armin hay Erwin. Cứu ai thì kẻ còn lại cũng chết, hắn vẫn phải quyết định, và phải sống tiếp. Với Hange, lựa chọn giữ Titan lại cho chiếc thủy kích cất cánh kết thúc bằng cái chết. Tôi nhìn thấy một việc đã được làm, nhưng câu chuyện vẫn chưa chịu dừng ở đó.

Và Historia. Cô ta từ chối ăn Eren, từ chối điều cha muốn cô trở thành. Rồi cô vẫn có thể lên làm nữ hoàng, nhưng không phải theo cách cha cô đã nghĩ. Chà, có điều sau đó, cái thai của cô lại vẫn nằm trong những tính toán về hoàng tộc, về quyền lực Titan. Còn cô nghĩ gì? Lựa chọn của họ có phải tự do hay không?

AoT chẳng phải luôn tạo ra 1 cặp hình ảnh đối lập giữa tự do và nô lệ, cánh chim và gông cùm sao? Những kẻ ở trên tôi nói tới, họ có tự do theo nghĩa đó không?

Camera, vốn cũng không phải 1 thứ trung tính

Armin có nói tới chính những việc nhỏ trong đời sống khi gặp Zeke ở Con Đường. Zeke muốn chấm dứt việc người Eldia được sinh ra, còn Armin nhớ những lúc chạy cùng bạn bè, những việc cậu muốn được làm lại. Zeke cũng nhớ tới quả bóng của mình. Tôi thấy những điều đó đã đủ để một người muốn sống, chẳng phải đợi tới lúc trả lời được mình sinh ra để làm gì.

Nhưng cuộc trò chuyện ấy nằm giữa trận chiến, rồi dẫn tới việc Zeke xuất hiện để Levi giết mình. Nhớ lại quả bóng của mình, rồi chọn chết để ngăn thảm họa. Tôi nghĩ tới Hange. Đời sống của họ vốn đã có giá trị, vậy mà lúc phải giải quyết chuyện lớn, câu chuyện lại tìm được cho mỗi người một cái chết có ích. Còn những lần chạy cùng bạn bè mà Armin vừa nói tới, chúng có được dành chỗ nào khi chẳng giúp ai kết thúc một trận chiến?

Những người sống sót vẫn sẽ phải gặp nhau và đàm phán, dẫu chẳng ai biết hòa bình sẽ kéo dài bao lâu. Vậy mà, câu chuyện lại dành nhiều chỗ cho điều Eren muốn, cho điều cậu ta đã chịu đựng, cho những gì bạn bè nhớ về cậu ta. Câu chuyện đã mở rộng đến thế giới bên ngoài tường thành, rồi lúc khép lại, người xem lại được trở về cùng một nhóm bạn. Tôi rất ghét những kẻ đạo đức giả, đặc biệt là những kẻ yêu cầu Eren phải khổ sở hơn, đau đớn hơn. Nhưng, những kẻ ở ngoài tình bạn đó, có thể nói gì trong cuộc chia tay này? Eren là phạm nhân hay nạn nhân, có quan trọng hay chăng? Camera đang dõi theo kẻ nào?

Mikasa có thể coi là nhân vật tôi cảm thấy ít khó chịu nhất trong AoT. Cô vẫn yêu Eren khi giết cậu ta, tình yêu không làm thay được việc cô đã chọn. Chỉ có điều, tác phẩm còn đặt thêm vào lựa chọn đó một công đôi việc, tiện đường khép lại sự chờ đợi kéo dài hai nghìn năm của Ymir. Tại sao việc cô làm phải giải quyết cả chuyện ấy? Cô đã quyết định điều gì cho mình, và bao nhiêu phần trong đó đang được dùng để hoàn tất số phận của những người khác?

Btw, tranh luận về cô trong fandom lại xoay quanh việc cô lấy ai, có thủ tiết cho 1 thằng đàn ông không phải chồng cô, thậm chí còn đã chết, hay không. Quả tu duy rặt 1 phường thợ săn trinh tiết.

Trong :re, Tsukiyama muốn đem Kaneki trở lại, còn Touka lại chọn không kéo Haise về đời sống ghoul nữa. Cậu ta đang sống như một thanh tra CCG, dẫu điều đó khiến cậu ta trở thành 1 kẻ săn ghoul ở bên kia chiến tuyến. Ít nhất, cậu ta không bị truy đuổi, cơn đói cũng không buộc cậu ta ăn thịt người. Nếu ký ức trở lại và cậu ta cần một nơi để về, thì :re vẫn ở đó.

Tới đây, tôi thấy camera đã trở về quanh Eren quá nhiều lần. Cậu ta có thể vắng mặt trong nhiều cảnh, nhưng lựa chọn của bạn bè, tình yêu của Mikasa, cả những cái chết ngoài kia vẫn bị kéo về câu chuyện của cậu ta. AoT từng rời camera sang Marley, để người xem sống cùng những người bên kia chiến tuyến. Tại sao tới lúc nói về tự do, thế giới ấy lại có vẻ chật đến vậy?

Nhưng rồi tôi nghĩ tới Lolita. Humbert giữ gần như toàn bộ lời kể, nên người đọc nhìn Dolores qua ký ức, ham muốn của hắn và cả những từ hắn chọn khi kể việc mình đã làm. Hắn kể rất đẹp. Đẹp đến mức trong chính lời kể ấy vẫn có chuyện Dolores khóc mỗi đêm khi hắn giả vờ ngủ. Tôi biết điều đó qua hắn, nhưng có phải vì thế mà tôi cần nhìn cô bé theo cách hắn muốn không?

Tôi có thể ở trong đầu Humbert mà vẫn thấy những điều làm hỏng câu chuyện hắn kể. Kaneki cũng đối chất với chính mình ngay trong đầu cậu ta, thông qua hình ảnh Rize. Vậy khi tôi khó chịu vì AoT cứ trở về Eren, việc cậu ta xuất hiện bao nhiêu lần đã đủ để nói hết chưa? Những cảnh ngoài điểm nhìn của cậu ta có thể cho người xem một cách hiểu khác, nhưng khi chúng lại được đặt quanh lời giải thích cuối cùng của cậu ta, tác phẩm để lại bao nhiêu khoảng trống?

Tới đây, tôi chẳng có vấn đề gì cả. Tôi chỉ thấy Eren là 1 thằng thoái thác mà thôi.

Vậy cái giá của tự do, là gì?

Từ cách đóng khung đó, tôi càng không nuốt nổi câu “cái giá của tự do là 80% nhân loại bị giẫm nát”. Mỗi người chết vẫn là một người đã chết. Họ có đời sống của họ, tại sao cái chết ấy lại được ghi vào hóa đơn tự do cho kẻ khác? Người chịu hậu quả từ hành động của tôi có nhận thay được việc tôi đã làm không?

Tự do, đối với tôi, là trách nhiệm. Đó là khoản nợ tôi mang theo, không thể nhờ kẻ khác trả thay. Tôi không thể chọn mọi điều xảy đến với bản thân, không thể chọn được dòng chảy của thời đại, nhưng vẫn phải nhận phần mình đã làm với hoàn cảnh ấy. Chữ “Tôi đã làm” không được phép bỏ ra ngoài, khi ta xét tới tự do của 1 cá thể.

Và cái giá tiếp theo là sự cô độc ấy. Người khác có thể ở cạnh, giúp tôi xử lý hậu quả, nhưng tôi vẫn phải nhận phần mình đã làm.

Ở nghĩa trang, bác sĩ Kanou không hối hận, thậm chí từ chối chuộc tội khi Kurona đòi ông ta trả giá, rồi tự chọn lấy cái chết. Furuta yêu Rize và từng mơ về một đời sống bình thường. Những điều đó không thu hồi những việc hắn đã làm.

Tôi cần một bản án đạo đức ở đây để làm gì, khi tôi không làm quan tòa của ai ngoài chính mình?

Một người phải nhận mình sai thì mới có thể nhận trách nhiệm sao? Hắn tin điều mình làm là đúng với hắn, nên hắn làm. Hậu quả vẫn có phần do hắn gây ra. Đến lúc nhận phần ấy, hắn phải phủ nhận luôn lý do đã khiến mình hành động à? Hắn đúng, hay hắn sai, dựa vào đâu để xác định? Đạo đức? Kết quả?

Trách nhiệm đó không được đo bằng việc một người đã chịu đựng bao nhiêu, sửa lại được bao nhiêu lỗi sai, hay cuối cùng có nhận về một cuộc sống tốt đẹp hơn không. Tôi cũng không cần thế giới chia thưởng phạt cho cân, vì tự do nào có phải đạo đức? Tôi chẳng tin có 1 thứ đạo đức phổ quát như vậy. Một nhân vật sống bình yên thì đã được thưởng, còn chết đau đớn thì đã trả xong nợ sao? Trước khi tính xem ai đáng nhận kết cục nào, cái quầy tính tiền ấy lấy đâu ra?

Eren có những lời thừa nhận mình muốn làm gì, rồi trong cuộc đối thoại cuối của anime lại nói tới kết cục đã được định và tự gọi mình là “nô lệ của tự do”. AoT để những lời ấy cùng tồn tại, lại có cả cơ chế ký ức và Con Đường phía sau. Tôi không chấp nhận cách một hình tượng có thể nhận sự chủ động khi được gọi là tự do, rồi nhận thêm vẻ bi thảm vì chẳng thể làm khác. Tại sao sự mâu thuẫn ấy lại được xem như một chiều sâu đáng chiêm ngưỡng?

Tôi cũng không thấy xiềng xích đủ sức giải thích tự do. Một dân tộc đang bị áp bức, khi vùng lên, phải đợi tới lúc giành được độc lập mới có thể nhận hành động ấy là của mình sao? Nếu tự do chỉ bắt đầu sau khi mọi ràng buộc được tháo bỏ, ai đã lựa chọn đấu tranh trước đó? Cứ có một điều khiến mình muốn sống, muốn làm, là đã thành nô lệ của điều ấy rồi à?

Vì tôi sống, nên tôi tự do. Với tôi, nó là thứ con người bị kết án phải chịu trách nhiệm. Và tôi, rất ghét chữ trách nhiệm. Vì tôi biết, 1 khi tôi đã nhận trách nhiệm, tôi không thể đổ lỗi cho bất cứ ai, dẫu cho tôi có muốn làm vậy.

Một người có thể bị trừng phạt, có thể chết, nhưng hình phạt đã trả lời được gì về việc hắn có nhận hành động ấy là của mình hay chưa? Eren cuối cùng chết, ừ, chết xong thì sao? Tôi không biết phải cân bằng 1 cái chết với những gì cậu ta đã làm bằng cách nào, mà cũng chẳng thấy điều đó cần thiết. Một cái chết không phải khoản thanh toán, nó chỉ khiến người đã chết không còn ở đó nữa. Cậu ta chết đau đớn hay thanh thản có làm thứ tự do mà tác phẩm nói tới bớt rỗng ruột không?

Trách nhiệm và hồi tố, thoái thác và tự do

Còn nếu một người thực sự hành động theo điều hắn tin là đúng thì sao? Trong lời tổng kết quyển 2 của Quỷ bí chi chủ, lão Mực có nói về “những người không mặt”. Những người bị bánh xe thời đại nghiền nát, trở thành con số thống kê trong lịch sử, không tên tuổi, không diện mạo, không đời sống. 5000 người, 10000 người, hay 80% dân số thế giới, nghe nó rẻ mạt thật.

Đến chuyện George III tấn thăng, những người ấy trở lại trong câu hỏi của Klein, trước viễn cảnh kẻ gây ra thảm họa bước lên ngôi thần. Kết cục như thế, hắn chấp nhận sao? Hắn nói không, dù chẳng có sức mạnh để ngăn cả cuộc chiến. Hắn vẫn can thiệp vào nghi thức, dẫu biết lựa chọn ấy có thể làm thế cục Loen xáo trộn, khiến những người khác phải chết. Khi tìm đến Bernadette, hắn gọi lý do của mình là những chuyện buồn cười, không đáng nhắc đến. Hắn tin điều mình lựa chọn là đúng với hắn, vậy là đủ để hắn làm.

Đến khi Klein chạy trốn sau khi thành công ngăn cản George III tấn thăng, Adam hỏi lại gần như đúng câu hỏi ấy. George III chết, Loen suy yếu, Intis nhân cơ hội tham chiến, chiến tranh lan rộng. “Kết cục như vậy, anh chấp nhận sao?” Lần này Klein muốn biện bạch, nhưng cuối cùng vẫn nhận kết cục ấy và nói rằng chừng nào còn sống, hắn sẽ cố giảm thiệt hại chiến tranh. Tôi đánh giá hắn cao vì lời hứa đó làm kết quả tốt hơn sao? Hắn không rút lại lựa chọn ban đầu, cũng không vin vào niềm tin của mình để phủ nhận phần hậu quả do lựa chọn ấy gây ra. Hắn nhận phần mình, vậy là đủ.

Tôi đánh giá Klein cao hơn cả Kaneki. Kaneki vượt ranh giới khi mọi thứ đã sụp đổ, còn Klein lựa chọn khi đã biết trước cái giá có thể phải trả. Một cuộc trả thù đâu cần phải có kết quả vẹn cả đôi đường đâu?

Quỷ bí có những thế lực sắp đặt từ trên cao, có người bị cuốn vào những chuyện lớn hơn khả năng của mình. Dù vậy, Klein vẫn phải trả lời câu hỏi của Adam. Hắn không nhận làm ra toàn bộ chiến tranh, cũng không dùng việc mình chẳng làm ra tất cả để bỏ qua phần đã làm. Những người ra quyết định gây chiến vẫn có việc của họ, còn những người chết không nhờ thế mà trở thành cái giá cần thiết cho một cuộc trả thù đẹp đẽ.

Ở cách kể ấy, tôi thấy tự do mà chẳng cần gào thét chữ tự do.

Chúng ta, người đọc, đã biết hoặc không biết điều gì?

Nhưng, chúng ta đã biết gì, và biết từ khi nào? Người đọc biết nhiều hơn nhân vật vì tác phẩm dẫn họ qua những nơi nhân vật không thể có mặt. Nhìn thấy trọn con đường từ bên ngoài chưa có nghĩa là người đang bước đi cũng thấy như vậy. Khi cái kết đã xảy ra, việc nhìn ngược lại cũng không cho chúng ta quyền nói rằng nó luôn phải xảy ra.

AoT liên tục thay đổi những gì người xem biết. Bên ngoài tường thành từng là nơi có Titan, rồi thành một thế giới có những con người đang được dạy phải sợ người bên trong tường. Sau đó tới Con Đường, ký ức tương lai và việc những người ở một thời điểm có thể tác động tới chuyện đã xảy ra ở thời điểm khác. Mỗi lần biết thêm, người xem lại phải đọc lại những cảnh cũ. Cảm giác một chi tiết đã được chuẩn bị từ rất lâu là có thật, nhưng nó cho chúng ta biết điều gì về tự do của người trong cảnh ấy?

Con Đường, Thủy tổ, sinh vật đã cho Ymir sức mạnh và những Titan vô tri, từng thứ đều có chỗ trong việc giải thích thế giới của AoT. Tôi vẫn thấy khó chịu khi những cơ chế ấy được đặt quanh một xung đột do con người gây ra. Ta từng có thể hỏi ai đã quyết định, ai đã làm. Rồi câu hỏi phải đi qua một quá khứ kéo dài hai nghìn năm và những ký ức nối ngược thời gian. Tới lúc đó, ta còn nhìn một chuyện như việc đã xảy ra, hay nó đã mang sẵn vẻ tất yếu vì mọi mảnh ghép đều tìm được chỗ?

Còn con rết ấy, 1 Deus Ex Machina đem tới sức mạnh Titan, rồi tới cuối truyện lại biến mất cùng 2000 năm, đem theo cả Con Đường với toàn bộ Titan, có hơi dễ dàng quá chứ? Tác phẩm có thể đưa nó vào, rồi lấy nó ra như vậy, mà tôi lại phải nhìn những gì xảy ra ở giữa như một điều tất yếu sao?

Một dàn ý khép kín có tự chứng minh được rằng con người không thể làm khác không? Nếu trong truyện đã có những sự kiện buộc phải khớp với nhau, ta có thể đem sự bắt buộc ấy ra nói về bản chất con người tới đâu? Tác giả đã dựng cả điều kiện lẫn kết quả, vậy vì sao kết quả lại được xem như câu trả lời mà thế giới tự đưa ra?

Còn những gì tác phẩm bỏ trống thì sao? Ai được kể từ bên trong, ai được nhìn lại cả một đời, và ai chỉ có mặt ở lúc bị nghiền nát? Những gì người đọc biết có thể đem cho nhân vật mượn để giải thích hành động của họ không? Một kết cục đã được nhìn thấy từ bên ngoài có cho phép ta nói thay người chưa sống tới đó rằng họ không còn lựa chọn?

Tôi không đánh giá cao cách một phần fandom hùa theo những chữ như số phận hay bản chất thế giới. Nhưng những cách đọc ấy đã được chuẩn bị bằng cảnh nào, bằng lời của ai, bằng việc giữ lại cái gì và lược đi cái gì? Chỉ bảo người đọc hiểu sai thì quá tiện cho tác phẩm rồi. Có những cách đọc mà tôi thấy phi lý ngay trong điều chúng nói về tự do, dù đường đi từ câu chuyện tới chúng chẳng hề khó nhận ra.

Bi kịch ở đó, rồi sao nữa?

Cuối :re, Kaneki và Furuta lại nói về một đời sống rồi sẽ kết thúc. Kaneki vẫn muốn sống với những gì mình đã có. Sau thảm họa, người và ghoul còn phải hợp tác, nghiên cứu và cứu chữa. Câu chuyện có thể khép lại khi phần việc ấy vẫn tiếp tục, chẳng cần Kaneki giải quyết xong toàn bộ những gì con người có thể làm với nhau.

Chuyện giữa người và ghoul được chấm dứt bởi Hắc dương, bởi các thanh tra trong giai đoạn hậu Rồng, và quan trọng nhất, là Đại xa luân, chứ chẳng phải nhà Washuu hay V. Đại xa luân, 1 tổ chức do sinh viên đại học Kamii lập ra. Người khởi xướng, Kimi, thậm chí đã theo làm trợ lý cho Kanou để lấy được kiến thức về ghoul. Đây là câu chuyện về truyền thông và lòng tin.

TG kết thúc bằng mặt trời ló rạng, còn AoT để Paradis bị hủy diệt. Mặt trời ấy phải bảo đảm rằng từ đây con người sẽ hạnh phúc mãi mãi thì hạnh phúc mới có chỗ ở đó sao? Nó vẫn ở đó, cùng với những tổn thương và phần việc còn lại, chẳng cần bị xem là một sự ngộ nhận đang chờ bi kịch tới sửa sai.

AoT đưa người xem qua đời sống của những người sống sót, tới lúc thành thị phát triển, rồi tới chiến tranh và đổ nát. Cái cây gợi lại khởi đầu của Ymir, nhưng đứa trẻ chưa cho chúng ta biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp. Chừng đó vẫn đủ để cái cây gợi một vòng lặp sau cả quãng lịch sử vừa trôi qua.

Tôi thấy cách đọc ấy rặt 1 màu bi quan hư vô, dù tác phẩm cũng khiến một bộ phận người đọc nghĩ như vậy. Những người cũ đã qua đời, Titan không còn, thành phố đã đổi khác, còn chiến tranh vẫn trở lại. Nguyên nhân của cuộc chiến mới không được kể. Ai quyết định đánh, vì điều gì, có những lựa chọn nào đã dẫn tới đó? Máy quay đã lùi xa đến mức những câu hỏi ấy không còn được dành chỗ, nhưng sự hủy diệt thì vẫn ở lại để khép một quãng lịch sử dài hơn đời sống của các nhân vật.

Thế là người đọc có thể điền “bản chất con người” vào chỗ những nguyên nhân vắng mặt. AoT đã dành nhiều thời gian cho những người cụ thể, cho việc họ học cách nhìn nhau khác đi, rồi ở cuối lại để chiến tranh đứng đó mà chẳng cần những người cụ thể làm ra nó. Tại sao những khác biệt trong cách gia đình Sasha, Jean hay Armin lựa chọn phải được kể kỹ, còn cuộc chiến sau cùng có thể đi qua tất cả chỉ bằng vài khung cảnh?

Từ việc chiến tranh trở lại, dựa vào đâu để nói rằng bản chất của con người là đấu tranh, là họ sẽ luôn tìm được cái cớ để đánh nhau? Tác phẩm có thể đặt sự hủy diệt ở cuối con đường, đó là 1 lựa chọn hoàn toàn hợp lệ. Nhưng, với tôi, con đường dẫn tới đó được đóng khung và dàn dựng rất tồi. Cái vẻ tất định đã được chuẩn bị bằng những sắp đặt trước đó, giờ còn có cả một lịch sử đổ nát để nhìn lại.

Dẫu sao, những câu chuyện như diệt chủng hay ref tới thế chiến 2 thì to tát đấy, nhưng tôi chẳng quan tâm lắm. Ý đồ tác giả luôn là 1 chủ đề đáng quan tâm nhỉ, nhưng nvm, ‘The author is dead’. Tôi thực tế chẳng cảm thấy gì khi nhìn AoT khái quát hóa nhân loại chết mất 80%, chính là vì Isayama thực sự đã thất bại với con số 80% này. Cấu trúc tự sự nó dễ nuốt mất thực tế tới vậy đấy.

Sau cùng thì, tôi thấy sao về AoT? Well, công bằng mà nói, về mặt xây dựng cốt truyện, tôi không cảm thấy có gì đáng nói lắm, vẫn khá là typical, phụ thuộc nhiều vào plot và climax. Về World building và logic consistency, thực lòng mà nói, hơi khiên cưỡng nhưng phần nào đó vẫn chấp nhận được nếu hồi tố 1 chút. Có điều, nó chẳng qua là thật hào phóng với chữ tự do. Những người trong đó lựa chọn, có những lúc vượt khỏi điều được dạy và điều người khác muốn họ làm. Nhưng, câu chuyện vẫn quá lưu luyến với hình ảnh con người bị trói buộc, bị cuốn đi, với những điều bi quan cuối cùng vẫn quay trở lại. Một chữ được nhắc nhiều như vậy, sau cùng bên trong lõi còn gì? Tôi không nuốt nổi cái tự do với tinh thần ống tre này. 2 đầu thì bịt kín với Deus Ex Machina, ở giữa lại rỗng tuếch.

Một cuộc chiến vẫn cần những người cụ thể làm nó xảy ra. Khi dùng “con người vốn là thế” để giải thích, trách nhiệm lại được ký gửi cho một bản chất mà chẳng ai phải đứng ra nhận.

Tại sao hạnh phúc lại dễ được người đọc tính như một quãng nghỉ trước cuộc chiến tiếp theo? Vì bi kịch được đặt ở cuối con đường chăng? Armin đã có thể nói về những khoảnh khắc đáng sống dù chúng chẳng phục vụ điều gì lớn lao. Vậy, tại sao câu chuyện còn cần lùi ra xa thêm, xa thêm, lâu thêm nữa, tới tận lúc tất cả lại bị phá hủy? Một điều phải tồn tại mãi thì nó mới có giá trị sao?

Với tôi, thứ gì đó có giá trị chính là vì nó hữu hạn.

Tôi không thấy có vấn đề gì với sự hủy diệt, ngược lại, tôi tin mọi sự là 1 vòng tuần hoàn, với sống và chết là 2 mặt của cùng 1 đồng xu, tuyệt đối không thể tách rời. Chúng ta đâu thể trách móc cuộc đời vì không như chúng ta muốn nó là? Nhưng tôi rất không ưa cách bi kịch được mỹ học hóa. Cái chết có đáng sợ tới vậy không? Tại sao nó lại cứ phải là bi kịch? Nếu cái chết không tồn tại, liệu bạn, và tôi, có phải những người sống, hay chỉ là những kẻ không chết? Nếu con người không bao giờ chết, thì sống với họ có gì khác không? Nếu, tôi nói là nếu, con người chưa từng trải qua chiến tranh, họ có cơ sở nào để nói rằng hòa bình là cái gì đó không bình thường? Nếu ngày mai của hôm nay không đến, mãi mãi không đến, thì liệu hôm nay có trở nên có ý nghĩa hơn không? Bạn, tôi, chúng ta đã bao giờ thực sự đứng trong ngày mai của hôm nay để nhìn lại hôm nay chứ? Ít nhất thì với giới hạn vật lý là không. Cuộc đời, đối với tôi, là quỹ tích của những ngày hôm nay, với vô hạn cái ngày mai hữu hạn theo sau.

Tôi không cần nhìn đời bằng mấy cái tag dán lên mặt nhau. Tôi cũng không cần một lời bảo đảm rằng nhận trách nhiệm rồi mọi thứ sẽ tốt. Bi kịch ở đó, tôi ở đó, và những người mà hành động của tôi còn đang chạm tới cũng ở đó. Phần việc của tôi bắt đầu từ những quan hệ ấy. Nếu tôi còn tự do thêm 1 ngày, là tôi đã chiến thắng những suy nghĩ xấu xí của bản thân thêm 1 ngày, đã chịu trách nhiệm thêm 1 ngày.

Tự do ta đã nhận, hà cớ gì trách nhiệm lại không?

FM39hz, 08/09/2026